Bettani ( 858 - 929 )

Müslüman astronomların en büyüklerinden, dünyanın en meşhur 20 astronomundan biri ve trigonometrenin mucidi. Tam adı Ebu Abdullah Muhammed b. Cabir b. Sinan er-rakki el-Harranidir.

İsmi, Batıda Albetanuis, Albategnus veya Albategni şeklinde anılır. Aslen Sabii bir ailenin çocuğu olup, Harran civarındaki Bettanda doğdu. Nitekim Bettani ve Harrani nisbetleri de bunu göstermektedir. Sadece İbnün-Nedimin el-Fihristinde rastlanan Rakkı nisbeti ise hayatının büyük kısmını geçirdiği ve ünlü rasatlarını yaptıgı Fıratın sol sahilindeki Rakka şehrinden gelmektedir. Doğum tarihi ve çocukluğu hakkında bilgi yoktur. İlk rasatlarını 877 yılında yaptığı bilinmektedir; o tarihte yirmi yaşında olduğu kabul edilirse, yaklaşık 858de doğduğu söylenebilir.

Babasının, İbnün-Nedim tarafından zikredilen meşhur astronomi aletleri ustası Cabir b. Sinan eI-Harrani olması mümkündür. Bettaninin künyesi kadar, astronomi aletleri keşif ve imal etmedeki mahareti de bu ihtimali kuvvetlendirmektedir .

Hayatının sonraki dönemleri hakkında bilinenler de çok sınırlıdır . İbnün-Nedimin eI-Fihristi ile İbnüI-Kıftinin TarihuI-Hükema adlı eserinde onun geometri, teorik ve pratik astronomi ile astrolojide önde gelen bilginlerden ve meşhur gözlemcilerden biri olduğu; güneş ve ay gözlemlerine ait tablolar verip Batlamyusun el-mecistisindeki bilgileri tashih ederek geliştirdiği ve yeni buluşlarını açıkladığı çok önemli bir zic yazdığı; bu kitapta beş gezegenin hareketlerini ve bunlarla ilgili astronomik hesapları verdiği; zicinde bahsettiği gözlemlerin bir kısmını 880 ve 900 yıllarında yaptığı; Cafer b. Muktefinin sorularına verdiği cevaplardan anlaşıldığına göre, rasat faaliyetlerinin 877de başlayıp 918e kadar devam ettiği; ayrıca zicindeki sabit yıldız rasatlarını 911 yılında yaptığı ifade edilmektedir. Anılan kaynaklardan Rakka ahalisinden Beni Zeyyat ailesinin uğradığı bir haksızlık yüzünden onlarla birlikte Bağdata gitti ve sonra 929da memleketine dönerken, Halife Mutasım tarafından yaptırılmış olan KasrüI-Ciste vefat ettiği belirtilmektedir .

Bettaninin hayatı hakkındaki bu bilgilere, Antakyada 23 Ocak ve 2 Ağustos 901 tarihlerinde bir güneş ve bir ay tutulmasını gözlemiş olduğu da ilave edilebilir; bu gözlemlerden kendisi eserinde bizzat bahsetmektedir. Çağımızın ileri seviyedeki astronomi bilginlerine göre; sağlamlık ve dakik hesaplamaları sebebiyle ilk gerçek astronomik cetvel (ci, almanak) hazırlayan alimdir. Bu cetvelleri hazırlarken o devirlerde henüz teşekkül etmeye başlayan trigonometri ilmini mükemmel bir şekilde kullanmıştır. Hatta küresel trigonometri ilim dalını kurmak şerefi ona ait olduğu gibi, trigonometriyi astronominin hizmetine ilk defa koyan da odur İlmi çalışmalarda sadece teoriler ortaya atmakla kalmayan Bettani, teorilerini son derece ilmi bir hassasiyetle deneye tabi tutmuştur. Güneşin dünyadan en uzak bulunduğu noktadaki hareketlerini keşfetmiş, güneşin yörüngesinin eğimi ve dünyanın dönüş eksenindeki değişmeler için hassas dengeler bulmuştur.

Beşer, Allahın birliğini isbata, Onun emsalsiz büyüklüğüne, yüce hikmetini, muazzam kudretini ve eserinin mükemmeliyetini anlatmaya yıldızIar ilmi sayesinde muvaffak olur diyen bettani, bunu söylemekte haksızdeğildi.

Kuran, Göğe bakmazlar mı? (88/16) buyuruyurdu. Allah Resulü de; Allah sonsuz ilim ve kudretiyle gök ve yerleri yaratmıştlr; karanlık ile Işık, Onun varlığını hatırlatır; Onun ilmi gök ve yeri kuşatmıştır. diyordu.

Kitabz-Zicin mukaddimesinde, kendinden öncekilerin çalışmalarına gördüğü hata ve ihtilaflar yüzünden böyle bir kitap yazmaya ihtiyaç duyduğunu ifade eden Bettani, bu kitabında mevcut teori ve istidalleri yeni gözlemlere dayanmak suretiyle ıslah edip geliştirdiğini belirtmektedir. Bu arada, şerh, tenkit,. ıslah ve ilavelerini kaleme almadan önce el-Mecistiden yaptığı bütün iktibasları da büyük bir titizlikle kaydetmiştir. Elli yedi bahisten meydana gelen bu eserin ilk bahislerinde pratik tarifler verilmiş ve problemler ortaya konulmuştur. Bettani, 3. bahiste kendi trigonometrik fonksiyonlar teorisini geliştirmiş, 4. bahiste kendi gözlemlerini vermiş, 526. bahislerde çoğu astrolojik yorumların izahı için tertiplenmiş olan pek çok küresel astronomi probleminietraflı şekilde ve büyük bir vukufla münakaşa etmiş, bu arada da ortografik projeksiyon prensiplerine dayanan yeni düşüncelerini açıklayıp, küresel trigonometriye yeni çözümler getirmiş

ve ayrıca ilim alemine küresel trigonometrinin temel teoremlerinden olan kosinüs teoremi gibi çok önemli bir yenilik kazandırmıştır.

Batlamyusun güneş, ay ve gezegenlerin hareketlerine dair teorisi 27-31.bahislerde ele alınmış, 32. bahiste çeşitli takvimlerde bunların her birindeki tarihlerin diğerlerine çevrilmesi anlatılmış, 33-48. bahislerde tabloların kullanılışları tarif edilmiş, 49-55. bahislerde astrolojinin esas meseleleri ele alınmış, 56. bahiste bir güneş saatinin, 57 .bahiste ise bazı astronomi aletlerinin yapımı anlatılmıştır .

Batlamyus kinematiğine karşı genelde açık bir tenkit tavrı takınmamış olmakla birlikte Bettani, Batlamyusun ortaya koyduğu pratik sonuçlar hakkında ciddi bir şüphenin delillerini ortaya koyarak, onun güneş apojesinin veya ekliptik eğiminin değişmezliği iddiası gibi yahut gezegen hareketlerinin ana parametrelerinde yaptığı yanlışlıkları gibi pek çok hatasını bazen açıkça, bazen de zımnen düzeltmiştir. İslam astronomları ekliptik eğiliminin değişimi konusuyla hayret verecek kadar erken tarihlerde ilgilenmeye başlamışlardır. Bu değişimin yılda 0.5 saniye mertebesinde pratik değeri olmayan bir farkla vuku bulduğu söylenirse, bu bilginlerin ilmi dikkat ve hassasiyetlerinin derecesi daha iyi anlaşılmış olur. Bettaninin bu konudaki çalışmaları ne ilktir, ne de bir istisnadır. Fakat onun modern formüle tam anlamıyla uyan 23 derece 35 derece değerini bulurken, takip ettiği yolu dikkatle anlatması önemlidir.

Bettani, Kitübüz-Zicin 28. bahsinde, dört mevsimin uzunluklarını tesbit için yaptığı gözlemleri anlatmaktadır. Bettani bu gözlemlerden faydalanarak, Hipparkhos tarafından milattan önce 140ta 65 derece 30 derece bulunan güneş apojesinin büyüyerek 82 derece 17ye ulaştığını, aksantrisitesinin ise 2p 29 30″den 2 p 4 45ye düştüğünü tespit etmiştir. (lp yarı çapın 1/60ıdır). Bettaniden önce Sabit b. Kurre de (veya Beni Musa) güneş apojesini 82 derece 45 olarak tespit etmiş ve Hipparkhosun değeri ile karşılaştırıp 66 yılda 1 derece değiştiğini hesaplamış ve Batlamyusun tekit eden 60 derece 30 değerini bulmuş olmasının imkansızlığını belirtmiştir. Leverrier formülü, Sabit b. Kurrenin değerine karşılık 82 derece 50 22″, Büttanininkine karşılık 83 derece 45 10″ değeri vermektedir. Bettaninin güneş yörüngesinin eksantrisitesi için bulduğu 2p 4 45″ değeri modern anlamda 0.017326ya tekabül eder ve bu değer 880 senesi için bulunan 0.016771 değerine çok yakındır. Bettani, itidal noktalarının gerilemesi için de 66 yılda

1 derece değerini bulmuş ve tropik seneyi 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak hesaplamıştır ki, bu değer de 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olan gerçek değere çok yakındır.

M.Charles, Geometride Metodların Tarihi Görünümü adlı eserinde, Bettaniden söz ederken, onun sinüs ve kosinüs tabirlerini ilk kullanan kişi olduğunu ifade eder ve bu tabirleri güneş saati hesaplamasında bulduğunu, ona uzayan gölge adını verdiğini, buna modern geometride tanjant dendiğini belirtir.

Bettaninin senelerce önce ileri atıp kullandığı buluşları Batı, asırlarca sonra kullanabilmiş ve onlara sahip çıkrnıştır. İslam Tarihi Araştırmacılarından Profesör Philip K.Hitti, Muhtasar Arap Tarihi adlı eserinde şunları kaydeder:

Şüphesiz matematik bilginleri tanjant hakkında Bettaniden ancak beş asır sonra bilgi sahibi olabildiler. (Alman astronom ve matematikçisi) Rogiomanus (1436-1476) bununla müşerref olduğu halde ondan bir asır sonra yaşayan Kopernik (Copernicus, 1473-1543) bunu tanımıyordu.

Paris İslam Enstitüsü eski profesörlerinden Jacques Rislere göre, yeni trigonometrinin gerçek mucidi Bettanidir. Batıya trigonometriyi o öğretmiştir. Batıda bu konuya ait ilk bilgiler ona aittir. Trigonometrik bağlantıları bugün kullanılan şekliyle formülleştiren odur. Onun sayesinde trigonometri Batılıların anlayıp kullanabileceği bir şekle girmiş ve yaygınlaşmıştır .

Bettaninin diğer önemli keşif ve başarılanndan bazıları da şunlardır: Ayın boylamda ortalama hareketinin tespiti, güneş ve ayın görünür çaplarının ölçülmesi ve güneşinkinin bir yıl, ayınkinin ise anornal ay zarfında değişimlerinin bulunması, bu buluşlardan hareketle Batlamyusun imkansız dediği halka şeklinde güneş tutulmasının mümkün olduğu sonucunun çakarılması ve ayın tutulma derecesinin hesabı için çok sağlam bir metodun geliştirilmesi.

Astronomi ve küresel trigonometrenin gelişmesindeçok büyük rol oynayan bu kitabın önemi, yazılışından üç asır sonra Batıda da anlaşılmış ve ser Xll. yüzyılda Robertus Retinensis ve Plato Tibastinus tarafından Latinceye tercüme edilmiştir. İlk tercüme kaybolmuşsa da, Platonun tercümesi sonradan tabloları çıkartılarak 1537de Nürnbergte ve 1645te Bolognada iki defa basılmıştır. Ayrıca İspanya Kralı Alfonso el Sabinonun emriyle yine Xll. yüzyılda Arapça aslından İspanyolcaya tercüme edilmiştir. Ayrıca Nallino tarafından Latince tercümesi de yapılmıştır .

Kitabüz-Zicin İbranice ve Grekçeye tercüme edilip edilmediği belli olmamakla birlikte, Yahudi ve Bizanslı yazarlar üzerinde büyük etki bıraktığı anlaşılmaktadır .

Çünkü kaynak göstererek veya gösterilmeden, layık olduğu krediyi vererek veya adını hiç almadan ondan faydalanan pek çok Ortaçağ Yahudi ve Hıristiyan bilgininin varlığı bilinmektedir.

Bu etki XVII. yüzyılın ortalarına kadar devam etmiştir. Copernicusun Bettaniye ne kadar çok şey borçlu olduğu, Tycho Brahenin çeşitli eserlerinde ve G.B. Riciolinin Yeni Almagest adlı kitabında, Kitabüz-Zicden ne kadar çok iktibas yaptıkları, Kepler ve Galileonun da Bettaninin gözlemleriyle yakından ilgilendikleri bilinmektedir.

Kitabı Marifeti metaliil-bürucu fima beyne erbail-felek. Her ne kadar C.A. Nallino, bu eserde Bettaninin asıl gayesinin astrolojide kullanılan delilleri (heylac) matematik yöntemiyle temellendirmek olduğunu söylüyorsa da, gerçekte onun gayesi enlemlerin Odan 36ya kadar değerlerine tekabül eden doğuş (metali) cetvellerini hazırlamaktadır. Dolayısıyla astrolojiden çok astronomiye dair bir eserdir. Şu hususa da işaret etmek gerekir ki, Bettaniden önce Habeş el-Hasibin yazmış oludğu zicde bu cetvel yoktur, ancak Bettaniden sonra yazılan ziclerde görülmektedir. Bunun müstakil bir eser olduğu dikkate alınırsa, büyük bir ihtimalle cetvellerin doğuşun derece ve dakikalarına göre tertip edilmiş olması gerekir. Nitekim bugün modern astronomide reduction a Ieguateor (muaddilün-nihar) adıyla aynı türden cetveller kullanılmaktadır.

Risale fi tahkiki akdaril-ittisalat.

Şerhul-makaletil-erbaaa Ii-Batlamyus

Ömrünün hepsini Fırat Nehri yakınındaki rasathanesinde ilimle uğraşmakla geçiren Bettani, İslam aleminde olduğu gibi, Batılı ilim adamları tarafından da çok faydalanılmış, onun bir deha olduğu kabul edilmiştir .İki ünlü oryantalist Gibbs ve Kremers, Bettani hakkında: Onda, şaşılacak bir zeka vardı. O, Müslümanlarm her nevi kültürünü ihtiva eden bir ansiklopedi gibiydi demişlerdir.

Ünlü bilim tarihçisi G.Sartonun ifadesiyle Bettani, çağının en büyük astronomi alimi ve Müslüman bilim adamlarının en büyüklerindendi. O, sekizinci asrın ünlü Fransız astronomi Laland; Bettaniyi gelmiş geçmiş en büyük yirmi matematik bilgini arasında sayar. Yine Batılı bir ilim tarihçisi olan Erich Bell de onun için: Trigonometriye cebir ilmini uygulayan ilk bilim adamıdır. Yani cebirsel trigonometrinin kurucusudur. Tarih boyunca görülen en büyük astronomi alimidir demiştir.

WiLL DURANT DİYOR Ki:

Will Durant, İman çağı adlı eserinde Bettani hakkında şunları söyler: Müslüman astronomlar tam bir ilmi anlayış içerisinde çalışıyorlardı. Deneyle kesinleşmeyen hiçbir şeyi kabul etmezlerdi.

Onlardan biri olan Ebü-l Fergani nin yazdığı astronomi kitabı yedi asır boyunca Avrupa ve Asyada temel kitap olarak kabul edilirken Bettani ondan da fazla tanındı. Kırkbir yıl müddetle yaptığı astronomik gözlemler şümul ve dakiklik bakımından kusursuzdur. Bugünkü hesaplara dikkati çekecek kadar yaklaşan astronomik rakamlar bulmuştur