Fergani

Fergani dokuzuncu yüzyılda yaşamış olan ünlü bir astronomi bilginidir. Doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmemekle birlikte, kaynaklara göre ölümü 861den sonradır. Türkistanın Fergana bölgesinde yetişmiş ve daha sonra zamanın bilim ve kültür merkezi olan Bağdada yerleşmiştir.Fergani daha çok astronomi çalışmaları ile ünlüdür. Astronomi konusunda yazdığı Astronominin ve Göğün Hareketlerinin Esasları (Cevami İlm en-Nücûm vel-Harekat es-Semaviye) adlı eseri Regiomontanusa kadar etkisini sürdürmüş ve birkaç kez Latinceye tercüme edilmiştir. Kitabı Batlamyusun Almagestinin bir özeti niteliğindedir. İlk olarak Sevilleli John tarafından Differentia Scientie Astrorum adı ile 1137de Latinceye çevrilmiş ve bu çeviri 1493de Ferrarada basıldı. Aynı çeviri 1537de Nurembergde, 1546da ise Parisde basılmıştır.

İkinci tercüme, 1175den önce Cremonalı Gerard tarafından Liber de Aggregationibus Scientie Stellarum et Principiis Celestium Motuum adı ile yapılmıştır.

Eser üçüncü defa Latinceye Jacob Christmann tarafından Muhammedis Alfragani Arabis Chronologia et astronomica elementa adı ile çevrilmiş ve 1590 ve 1618 tarihlerinde Frankfurtta basılmıştır. Bu çeviride, eserin Jacob Anatoli tarafından yapılmış olan İbranice çevirisi temele alınmıştır. Jacop Anatolinin İbranice çevirisi, Qizzur Almagesti adı ile 1231-1235lerde yapılmıştır. Bu çeviride büyük bir olasılıkla Cremonalı Gerardın çevirisi kullanılmıştır. Anatolinin çevirisi Ferganininkinden 3 bölüm fazladır. Bunlardan sonuncusu (33. Bölüm) coğrafya ile ilgilidir ve yeryüzündeki yerlerin konumları ve gün uzunlukları yer alır.

Eser son olarak Jacob Golius tarafından, Leiden nüshası temele alınarak Muhammedis Fil. Ketiri Ferganensis. qui Vulgo Alfraganus Dicitur. Elementa Astronomica. Arabice & Latine. Cum Notis ad Res Exoticas sive Orientales, quae in iis Occurrunt adı ile Latinceye çevrilmiş ve 1669da Amsterdamda basılmıştır.

Bu eser astronomi alanında, onüçüncü yüzyıl bilim adamı Sacrobosconun kaleme aldığı Yer Küresi adlı astronomi kitabına kadar bir el kitabı olarak kullanılmıştır. Hatta Sacrobosco bile, kendi kitabını yazarken Ferganinin kitabından büyük ölçüde yararlanmıştır. Ayrıca Dantenin (1261-1321) ünlü eseri İlahi Komedyada yer alan evren görüşü Ferganiden alınmadır. Ferganinin astronomi ile ilgili, usturlab yapımını ele alan Usturlab Yapımı Üzerine adında başka bir eseri daha vardır